Aksaray'da Türk Evi Yaptırmak

Aksaray'da ahşap, taş ve doğal malzemelerle geleneksel bir Türk evi yaptırmak mı istiyorsunuz? Hayalinizdeki evi anlatın — ücretsizdir ve sizi hiçbir şeye bağlamaz. Aksaray ve çevresinde bu işi yapan bir mimar, usta ya da zanaatçıysanız, siz de aramıza katılın.

Aksaray, İç Anadolu'nun volkanik yüreğinde, taşın hem oyulup hem örüldüğü ender yörelerden biridir. Hasan Dağı ve çevre volkanların binlerce yıl önce püskürttüğü kül tabakalarının katılaşmasıyla oluşan yumuşak tüf (volkan tüfü) taşı, bölgenin ana yapı malzemesidir; kolay işlenen bu taş yerine göre yamaca oyularak, yerine göre de kesme bloklar hâlinde yığma tekniğiyle duvara dönüştürülür. Andezit ve bazalt gibi daha sert volkanik taşlar temel ve söve gibi yük taşıyan yerlerde kullanılırken, üst kat döşemeleri, cumbalar ve cephe süslemeleri ahşapla tamamlanır. Aksaray evinin özgün kimliği tam da bu ikilikten doğar: bir yanda kayaya oyulmuş serin hacimler, öte yanda taşla örülmüş, ahşapla bezenmiş katlar.

Bu geleneğin en görkemli örneği, il merkezine yaklaşık 45 kilometre uzaklıktaki Güzelyurt ilçesinde, eski adıyla Gelveri'de yaşar. Güzelyurt'un eski mahallelerinde 19. yüzyılın son çeyreğinde varlıklı esnaf ve tüccarların yaptırdığı iki katlı Gelveri evleri, oymalı ahşap cepheleri ve kesme tüf duvarlarıyla Kapadokya sivil mimarisinin en olgun örnekleri arasında sayılır. İlçe merkezindeki Manastır Vadisi ile Ihlara Vadisi boyunca uzanan Belisırma ve Selime yerleşimleri, yamaca oyulmuş kaya meskenlerinin taş yığma evlerle iç içe geçtiği eşsiz bir dokuyu bugüne taşır. Bu yerleşimler, kaya oyma yer altı evinden kaya oyma artı yığma yamaç evine uzanan kesintisiz bir yapım geleneğinin canlı kütüphanesidir.

Aksaray'ın karasal iklimi, sıcak ve kurak yazlarla soğuk kışların, üstelik gündüz ile gece arasında sert ısı farklarının yaşandığı bir iklimdir; geleneksel ev de tüm kararlarını bu iklime göre verir. Kesme tüften örülen kalın duvarlar, gündüz biriktirdikleri ısıyı geceye taşıyan bir termal kütle gibi çalışır, böylece iç mekân yazın serin, kışın ılıman kalır. Odalar çoğu zaman tol denen beşik tonozlu servis hacimleriyle ve toprak örtülü damlarla tamamlanır; yaşam ise avlu, yarı açık sofa (yörede divanhane) ve giriş eyvanı çevresinde gölge ve güneş dengesine göre örgütlenir. Yamaca oyulan servis alanları ve şıra üretilen şırahaneler ise taşın sabit serinliğinden yararlanır.

Bu birikim, bugünün Aksaray konutuna doğrudan çevrilebilir. Kaya oyma serin hacimlerin mantığı, modern bir evde toprağa gömülü bir bodrum kilere, doğal serin bir kütüphane ya da şarap-kuru gıda deposuna dönüşebilir; Güzelyurt evinin yarı açık sofası ise güneşi kışın içeri alıp yazın gölgeleyen, camla kapatılabilen bir ara-mekân olarak yeniden yorumlanır. Yerel tüf ve andezit, dış cephede taşıyıcı olmasa bile gerçek kaplama taşı olarak kullanılıp bölgenin bal ve gri tonlarını sürdürebilir, tol tonozunun eğrisi ise bir giriş sundurmasında ya da şömine nişinde çağdaş bir detaya evrilebilir. Böylece yeni ev, Gelveri dokusunun ölçeğini ve dokusunu taklit etmeden sürdürür.

Yerel malzemenin sağladığı yarar yalnızca estetik değil, aynı zamanda sağlıklı ve sürdürülebilir yaşamla ilgilidir. Tüf ve andezitin yüksek termal kütlesi, mekanik soğutma-ısıtma ihtiyacını düşürerek pasif iklimlendirmeye ve daha az enerji tüketimine kapı aralar; gözenekli tüf, nefes alan bir malzeme olarak iç mekânın nemini dengeleyip küf ve yoğuşmayı azaltır. Ahşap cephe ve döşemeler de nem tamponu gibi çalışarak bu dengeyi tamamlar. Üstelik taş Aksaray'ın kendi arazisinden, kısa mesafeden temin edildiği için nakliyeye bağlı karbon yükü azalır ve malzeme ömrünü doldurduğunda büyük ölçüde doğaya geri döner. Bunlar abartısız avantajlardır; sihir değil, yerinde malzemenin dürüst getirisidir.

Bugün Güzelyurt ve Ihlara çevresinde birçok tarihi tüf konak butik otele ya da eve dönüştürülerek özenle restore ediliyor, kimi yeni yapılar da bu geleneksel dile öykünerek yükseliyor; ancak tüfü doğru işleyen taş ustası ile ahşap oymayı bilen usta giderek azalıyor ve bu ustalık en çok aranan değer hâline geliyor.

Hayalinizdeki ev için evinizi anlatın. Aksaray'da ahşabı, taşı ve geleneksel işçiliği bilen bir usta ya da zanaatçıysanız aramıza katılın.