Side Evleri

Side'nin yapı geleneği, Antalya kıyısının genel taş kültüründen ayrı; kendine özgü bir göçmen dokusundan doğar. Bugün Side olarak bilinen eski köy, 1890'larda Girit'ten gelen Müslüman göçmenlerin antik kentin kalıntıları arasına yerleşmesiyle kuruldu ve önce Selimiye adını taşıdı. Bu yüzden buranın asıl geleneksel malzemesi, bölgenin kireç taşı ile antik kentten arta kalan yontma taş ve mermer parçalarının birlikte örüldüğü yığma duvardır. Eski köy evlerinin duvarlarında ve bahçe sınırlarında, sütun tamburları ile eski blok taşların yeniden kullanıldığı — yani antik devşirme taşın harca gömüldüğü — kagir bir doku görülür; üzeri çoğu kez kireç badanayla sıvanır. Ege ve Girit alışkanlığından süzülen bu badanalı taş cephe, Side'yi Antalya'nın kırsal düz damlı köy evinden de, dağ köylerinin ahşap-taş karışımından da ayırır.

Side'nin somut dokusu, denize doğru uzanan yaklaşık bir kilometrelik dar yarımadanın üzerinde, antik surların içinde toplanır. Eski köyün evleri Apollon Tapınağı'nın, antik tiyatronun, sütunlu caddenin ve limanın hemen yanı başına, kalıntıların arasına sokulmuştur; sokaklar bu kalıntıların çizdiği düzensiz hatları izler. Selimiye adıyla anılan bu çekirdek, dar taş sokakları, avlu duvarları ve denize bakan alçak kagir evleriyle Antalya kıyısının başka hiçbir yerinde tekrarlanmayan bir yerleşim tipidir. Yarımadanın ucundaki tapınak ile agora ve Roma hamamı arasına sıkışan bu ev dokusu, arkeolojik alanla iç içe geçtiği için sur içi koruma altında tutulur.

Yarımada konumu, evin biçimini doğrudan belirler: üç yanı denizle çevrili Side, yazın Akdeniz sıcağını ve güneyden gelen tuzlu meltemi bütün gün üzerinde taşır. Eski köy evi buna kalın taş duvar, küçük ve derin pencere, gölgeli avlu ve badanalı açık yüzeyle karşılık verir; kireçle beyazlatılmış duvar güneşi geri iterken kalın yığma kütle gündüz ısısını içeri geç aktarır. Avlu ve bahçe, hem meltemi eve çeken bir havalandırma boşluğu hem de asma, nar ve turunç gölgesinde geçen dış yaşamın merkezidir — kentin adının 'nar' anlamına gelmesi de bu iklimin meyvesiyle örtüşür. Evin denize yönelen yüzü açık, arka ve yan yüzleri ise dar sokağa kapalı tutularak hem serinlik hem mahremiyet sağlanır.

Side'nin bu yerel dağarcığı — antik devşirme taşla örülen yığma duvar, kireç badana, gölgeli avlu ve denize açılan yönlenme — bugünün müstakil evine olduğu gibi taşınabilir. Yarımadanın tuzlu, nemli sıcağında kalın taş ya da taş kaplı yığma duvar gündüz ısısını dengeleyip geceye yayarken, kireç badana su buharını içeri hapsetmeden dışarı verdiği için deniz kıyısının en zorlayıcı sorunu olan tuz çiçeklenmesini ve küfü azaltır. Avlulu, denize yönlü ve badanalı bir kurgu, Side'nin bu iklim aklını çağdaş bir plana sadakatle yeniden kurabilir.

Bugün Side'nin sur içi eski köyü koruma altında bir sit dokusu; buradaki her onarım, antik devşirme taşı ve badanalı cepheyi bozmadan yürütülecek nitelikli bir restorasyon işçiliği ister, çeperdeki mahallelerde ise aynı taş-kireç dilini konuşan yeni müstakil evler ve bahçeli yazlıklar yükselir. Side'de tarihi bir köy evini aslına uygun onarmak da yörenin taşı ve avlu geleneğiyle sıfırdan nitelikli bir ev kurmak da bu işi bilen mimar, restoratör ve taş ustalarının emeğini ister.

Hayalinizdeki ev için evinizi anlatın. Bölgede ahşabı, taşı ve geleneksel işçiliği bilen bir usta ya da zanaatçıysanız aramıza katılın.