Ürgüp Tüf Evleri

Ürgüp'ün geleneksel evi, bölgenin yumuşacık tüf kayasıyla sert kesme taşını aynı duvarda buluşturan karma bir yapım geleneğinin ürünüdür. Pek çok evin bir yarısı doğrudan kayanın içine oyulmuş mekânlardan oluşur; sokağa ve manzaraya bakan diğer yarısı ise elle yontulmuş kesme taşla örülerek dışarı taşar. Bu ikili kurgu, ustanın araziyi kazıyarak elde ettiği taşı hemen bitişikteki duvarda değerlendirmesine imkân verir; böylece malzeme neredeyse hiç taşınmadan, evin çıktığı toprakla aynı renkte bir doku kazanır. Ürgüp taş işçiliğinin en incelmiş hâli özellikle kapı eşiklerinde, söve ve kemer taşlarında kendini gösterir.

Bu geleneğin en yoğun okunduğu yerler ilçenin çekirdeğindeki tarihi mahallelerdir. Ürgüp'ün ilk yerleşim alanlarından Temenni Mahallesi, tüf kayasının organik dokusu üzerine oturan sokakları ve sivil mimari örnekleriyle kentin simgesi Temenni Tepesi'nin eteklerine yayılır. Ürgüp'ün en eski yerleşimlerinden Kayakapı Mahallesi'nde kaya oyma ve kuru taş tekniğiyle inşa edilmiş, birbirine organik biçimde eklenmiş çok sayıda geleneksel yapı yer alır; mahalle, eski bir kilise ile cami çevresinde Türk ve Rum ailelerin bir arada yaşadığı konaklarıyla dikkat çeker. Esbelli ve Yunak ise oyma konutların bugün en çok korunarak yaşatıldığı Ürgüp mahalleleri arasındadır.

Ürgüp evinin planı, ilçenin sert karasal iklimine göre biçimlenmiştir. Kayaya oyulan bölümler yazın serin, kışın ısısını uzun süre koruyan bir denge sağladığı için kiler, ambar ve yaşama mekânlarının bir kısmı bilinçli olarak kaya içinde tutulur; sokağa kapalı avlular ve yığma taş duvarlar rüzgârı keserken, yükseğe alınan cumbalar ve pencereler vadi manzarasına ve gün ışığına açılır. Kalın kesme taş duvarlar gündüz topladığı ısıyı gece içeriye verdiğinden ev, yapay ısıtma ve soğutmaya asgari düzeyde ihtiyaç duyacak biçimde çalışır.

İlçede son yıllarda terk edilmiş konakların ve oyma evlerin restore edilerek yeniden kullanıma kazandırılması belirgin bir yön kazanmıştır. Kayakapı Mahallesi'nde yürütülen kapsamlı koruma ve canlandırma çalışması, harabe hâldeki dokuyu özgün taş tekniğine sadık kalarak onarmıştır. Benzer biçimde Temenni ve Esbelli'de birçok tescilli konak, çürüyen ahşap ve yanlış malzemeyle yapılmış eklerden arındırılıp aslına uygun biçimde ayağa kaldırılmaktadır. Bu onarımlarda en çok aranan ustalık, tüf ve kesme taşı doğru harçla örebilen, eşik ve söve taşını yeniden işleyebilen taş ustalığıdır.

Bugün Ürgüp'te tarihi bir konağı aslına uygun restore etmek de, bölgenin taş geleneğini yorumlayan yeni bir müstakil ev yapmak da taş ustasının, restoratörün ve bu dokuyu tanıyan mimarın ortak emeğini ister.

Hayalinizdeki ev için evinizi anlatın. Bölgede ahşabı, taşı ve geleneksel işçiliği bilen bir usta ya da zanaatçıysanız aramıza katılın.