Tunceli'de Türk Evi Yaptırmak

Tunceli'de ahşap, taş ve doğal malzemelerle geleneksel bir Türk evi yaptırmak mı istiyorsunuz? Hayalinizdeki evi anlatın — ücretsizdir ve sizi hiçbir şeye bağlamaz. Tunceli ve çevresinde bu işi yapan bir mimar, usta ya da zanaatçıysanız, siz de aramıza katılın.

Tunceli — eski adıyla Dersim — Munzur Dağları'nın derin vadilerine kurulmuş bir taş ve ahşap coğrafyasıdır. Geleneksel Tunceli evi, çevredeki sarp yamaçlardan devşirilen kırma dağ taşının kalın duvarlar hâlinde üst üste yığılmasıyla (yığma taş) yükselir; taşın örgüsüne, döşeme ve tavan sistemine ise Munzur ormanlarının meşe ve ardıç kütükleri girer. Duvarlar toprak harçla örülür, üzeri düz toprak damla örtülür. Burada süslü kesme taş yerine, kaba dağ taşını düzgün ve sağlam örgüye dönüştüren usta eli öne çıkar.

Bu geleneğin en okunur izleri Çemişgezek'in eski dokusunda görülür: yamaca basamaklanan taş konakları, tarihî camileri ve çeşmeleriyle ilçe, yörenin en köklü kent karakterini bugüne taşır. Pertek'te ise Urartu dönemine uzanan Pertek Kalesi ile 16. yüzyıldan kalma Çelebi Ali Camii, yörenin taş işçiliğinin köklülüğünü anlatır. Keban Barajı suları yükselirken Çelebi Ali, Sağman ve Baysungur camilerinin taş taş sökülüp daha yükseğe taşınması, buradaki taş kültürünün taşınabilir ustalığını da gösterir; Pertek Kalesi ise bugün baraj gölünün ortasında bir adacığın üzerinde ayakta durur. Hozat, Ovacık ve Pülümür'ün dağ köylerinde aynı yığma taş ve toprak dam düzeni, sade köy evi ölçeğinde bugün de sürer.

Tunceli iklimi bu mimariyi doğrudan biçimlendirir: yüksek kesimlerinde yılın büyük bölümü kar altında geçebilen sert bir kış ile vadi tabanında bunaltıcı bir yaz sıcağının kurduğu karasal bir düzen. Kalın taş duvarlar kışın içerideki ısıyı tutar, yaz sıcağını dışarıda bırakır; düz toprak dam hem yalıtım katmanı hem de karı küreklenen bir teras gibi çalışır. Evler çoğunlukla iki katlıdır: alt katta ahır ile samanlık, üst katta oturma mekânları yer alır ve hayvanların ısısı üst kata yardım eder. Yapılar dik yamaca sırtını vererek basamaklanır; çoğu zaman bir evin damı, üstteki evin önündeki düzlük olur.

Bu dil bugünün konutuna zorlanmadan aktarılabilir. Munzur yöresinin kırma taşı, çağdaş bir evde taşıyıcı olmasa bile kalın taş kaplama ve istinat-avlu duvarı olarak eğimli parsele oturur; iç mekânda Munzur ormanının ahşabı döşemede, tavan kirişinde ve doğramada yaşamaya devam eder. Geleneksel düz toprak damın yerini, aynı yatay silueti koruyan bitkilendirilmiş teras çatı alabilir; alt kattaki ahır-samanlık şeması ise garaj, depo veya atölyeye çevrilerek yamaç arazisini verimli kullanır. Böylece Dersim köy evinin yamaca yaslanan kütlesi, modern konforla yeniden yorumlanmış olur.

Yerel malzemenin sağladığı fayda abartısız gerçektir. Munzur taşının yüksek termal kütlesi, gündüz ısıyı depolayıp gece salarak Tunceli'nin sert kış ile sıcak yaz arasındaki keskin salınımını yumuşatır ve mekanik ısıtma-soğutma yükünü düşürür. Munzur ormanının ahşabı, iç mekânın nemini dengeleyerek daha sağlıklı bir soluma ortamı kurar; taş, ahşap ve toprak damın üçü de yörede, kısa taşıma mesafesiyle üretilebildiği için düşük karbonlu ve yerel tedarike dayalıdır. Kalın duvar ile toprak örtünün birlikte çalıştığı bu pasif düzen, dağ ikliminde enerjiyi kütleyle yönetmenin en eski ve en dürüst yoludur.

Bugün bu bilgi Tunceli'de, Çemişgezek'in eski taş evlerini ayakta tutan restorasyon işleriyle ve dağ köylerinde hâlâ yığma taş örebilen usta eliyle yaşıyor; nitelikli taş ustasına, ahşap doğramacıya ve bu dili bilen mimara duyulan ihtiyaç her yıl daha görünür hâle geliyor.

Hayalinizdeki ev için evinizi anlatın. Tunceli'da ahşabı, taşı ve geleneksel işçiliği bilen bir usta ya da zanaatçıysanız aramıza katılın.