Cumalıkızık Ahşap Evleri

Cumalıkızık'ın yapı geleneği, iki katlı bir kurguya ve iki farklı malzemenin üst üste okunmasına dayanır. Zemin kat, ahşap hatıllarla desteklenmiş moloz ve kaba taş duvarlardan; üst kat ise ahşap iskelet arasına doldurulmuş kerpiçten örülür. Bu kerpiç dolgu, çoğu evde düz ya da balıksırtı örgüyle yerleştirilir; kimi cephede ise ahşap çıtaların iskelete çakılıp üzerinin sıvandığı bağdadi tekniği kullanılır. İçeride odalar, 'sofa' (hayat) adı verilen ortak bir mekânın çevresine dizilir ve evin bütün gündelik yaşamı bu sofada toplanır.

Köyün somut dokusunu birkaç gerçek yerde okumak mümkündür. Taş döşeli, hiçbir ızgara düzenine uymayan dar sokaklar meydana açılır; meydanda Cumalıkızık Camii ve çeşme, köyün ortak belleğini taşır. Buradan uzanan sokakların en ünlüsü, iki evin neredeyse birbirine değdiği 'Cin Aralığı' adlı daracık geçittir. Restore edilmiş konaklardan biri bugün Cumalıkızık Etnografya Müzesi olarak eski ev eşyalarını ve gündelik yaşamı sergiler. Cumalıkızık'ın kendisi de tek başına değil; Uludağ eteğine yaslanmış Kızık köylerinden (Değirmenlikızık, Fidyekızık, Derekızık, Hamamlıkızık) biri olarak, ortak bir yerleşme geleneğinin parçasıdır.

Cumalıkızık, Uludağ'ın kuzey eteğindeki eğimli araziye kurulduğu için evler yamaca kademeli olarak oturur ve sokaklar bu meyle göre biçimlenir. Yassı taş döşeli sokakların orta kısmı bilinçli olarak çukurlaştırılmış, yağmur ve kar sularının bu hafif kanaldan akıp gitmesi sağlanmıştır. Sokağa taşan cumbalar hem üst kata ferah bir iç mekân kazandırır hem de dar sokakları gölgeleyerek yayaya serinlik verir. Evin alt katı ahır, ambar ve erzak odalarına ayrılırken, aile yaşamı üst kata ve arkadaki avlu-hayata taşınır; çivit mavisi, sarı ve mor boyalı cepheler ise bu taş dokuya renk katar.

Cumalıkızık'ın taş-ahşap-kerpiç birlikteliği, bugünün müstakil evi için de anlamlı bir örnektir. Toprak ve saman karışımından kalıplanan kerpiç, kışın ısıyı içeride tutan, yazın ise iç mekânı serin bırakan doğal bir yalıtım sağlar; ahşap iskeletle birlikte 'nefes alan', nemi dengeleyen bir duvar oluşur. Taş zemin kat ise binaya sağlam bir taban ve rutubete karşı dayanım kazandırır. Sentetik malzeme yerine yörenin kendi taşını, ahşabını ve toprağını kullanmak, hem sağlıklı bir iç ortam hem de düşük çevresel yük demektir.

Bu geleneğin sürdürülebilmesi, köyün yakın tarihinde ciddi bir onarım emeğiyle mümkün oldu. Evlerin bir bölümü, özgün cephe ve strüktürü korunacak biçimde elden geçirildi; köy, 2014 yılında 'Bursa ve Cumalıkızık: Osmanlı İmparatorluğu'nun Doğuşu' başlığıyla UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alındı. Bu koruma statüsü, restorasyonların keyfî değil, özgün taş örgüye, ahşap karkasa ve kerpiç dolguya sadık kalarak yapılmasını gerektirir. Dolayısıyla burada usta işi, malzemesini tanıyan bir işçilik her zamankinden daha kıymetlidir.

Bugün Cumalıkızık'ta ister tescilli bir konağı aslına uygun onarmak, ister aynı taş-ahşap-kerpiç diliyle yeni bir müstakil ev yapmak söz konusu olsun, kerpiç dolgu, bağdadi sıva ve ahşap karkas gibi teknikleri bilen deneyimli usta, restoratör ve mimarlara ihtiyaç duyulur.

Hayalinizdeki ev için evinizi anlatın. Bölgede ahşabı, taşı ve geleneksel işçiliği bilen bir usta ya da zanaatçıysanız aramıza katılın.