Gölyazı Taş Evleri

Gölyazı'nın yapı geleneği, Bursa'nın iç kesimlerindeki ahşap karkaslı, dolgulu hımış evlerden belirgin biçimde ayrılır; buranın dokusunu Uluabat Gölü'ne uzanan yarımadaya sıkışmış, tuğla ve taş örgülü kâgir Rum evleri kurar. Antik Apollonia ad Rhyndacum'un, Bizans döneminde Theotokia adıyla anılan bu yerleşimin taş işçiliği köklüdür: yarımadanın en dar boğazındaki Taş Kapı ve yer yer beş metre kalınlığa ulaşan sur bedenleri, kesme taşın burada nasıl ustalıkla yontulup istiflendiğinin kanıtıdır. Rum evlerinin çoğu iki katlıdır; alt kat taş ve tuğlanın ağır, kalın örgüsüyle yükselir, üst kat ise göle ve dar sokağa dönük çıkmalarla hafifler. Bu, ovanın ahşabından çok gölün kıyı taşına ve harmanlanmış tuğlaya yaslanan, yerel bir kâgir dildir.

Gölyazı'yı gezerken bu geleneğin somut adreslerini adım adım okumak mümkündür. Yüksek suda adaya dönüşen yarımada, karaya bir taş köprüyle bağlanır; köprünün ötesinde tuğla duvarlı tarihî Rum evlerinin sıralandığı dar sokaklar başlar. Bu dokunun kalbinde, on dokuzuncu yüzyıla uzanan Aziz Panteleimon Rum Kilisesi ile antik kale kalıntısı Taş Kapı yer alır; kıyıya bakan Kız Adası'nda Apollon Tapınağı'nın kalıntıları, Zambak Tepe yamacında ise taş lahitleriyle nekropol kalıntıları durur. Konağı, kiliseyi, kapıyı ve sur parçalarını aynı taş diliyle konuşan bu bütün, ilçenin özgün karakterini oluşturur.

Gölyazı'nın evi, dört bir yanı suyla çevrili bir yarımadanın iklimine göre biçimlenmiştir. Uluabat Gölü'nün nemli, yaz akşamları serinleyen havasında kalın kâgir duvarlar hem ısıyı dengeler hem de göl rutubetine karşı gövdeyi korur; adının 'balıkçı kadın' anlamına gelmesi kadar, kıyıda hâlâ süren ve kadınların da yürüttüğü balıkçılık geleneği evin yaşamını doğrudan suya bağlar. Üst kattaki çıkmalar dar sokağın üstüne taşarak hem gölgeli bir hat hem de göle açılan bir seyir sağlar; avlu ve saçak, sıcak öğle ile göl meltemi arasındaki dengeyi kurar. Leyleklerin insanla iç içe yuva kurduğu bu yerleşimde ev, manzarayı dışarıda tutan değil, gölü ve kıyı yaşamını içeri alan bir kabuk olarak tasarlanmıştır.

Bu yerel kâgir geleneğin bugünün konutuna söyleyecek somut bir sözü vardır. Taş ve tuğlanın kalın örgüsü, gölün nemli ve gün içinde salınan sıcaklığına karşı doğal bir termal denge sunar; kireç esaslı, nefes alan sıvalarla tamamlandığında duvar rutubeti dışarı bırakır, iç mekânı kuru ve sağlıklı tutar. Çimento sıvayla kapatılmış bir kâgir duvarın nemi hapsedip küflenmesine karşılık, geleneğe sadık kireç-taş bileşimi yapıyı hem daha dayanıklı hem de daha yaşanası kılar. Gölyazı'nın malzemesini bugünün müstakil evine taşımak; taş temeli, kâgir gövdeyi ve ahşap çıkmayı özentisiz biçimde yeniden yorumlamak, hem sürdürülebilir hem de yöreye ait bir konut anlamına gelir.

Bugün Gölyazı'da tuğla duvarlı Rum evlerinin bir bölümü özgün dokusuyla ayakta dururken bir bölümü onarım ve nitelikli restorasyon bekliyor; göl kıyısındaki bu yarımadada hem tarihî evini aslına uygun onarmak isteyen hem de aynı taş-kâgir diliyle yeni bir müstakil ev ya da yazlık kurmak isteyen için asıl mesele, kesme taşın, kireç sıvanın ve ahşap çıkmanın doğru işçiliğidir. Gölyazı'nın geleneksel yapım dili, ancak bu dile hâkim mimar, restoratör ve ustaların elinde sürer.

Hayalinizdeki ev için evinizi anlatın. Bölgede ahşabı, taşı ve geleneksel işçiliği bilen bir usta ya da zanaatçıysanız aramıza katılın.