Trilye Taş Evleri

Trilye (Tirilye), Bursa'nın Mudanya ilçesine bağlı, Marmara kıyısında zeytinliklerle çevrili tarihi bir sahil mahallesidir; buranın yapı geleneği, kesme yöre taşı ile ahşap karkasın bir arada kullanıldığı bir Osmanlı-Rum sentezi üzerine kuruludur. Evlerin taşıyıcı alt bölümleri kalın taş duvarlarla örülür, üst katlarda ise ahşap iskelet ve dolguyla yapı hafifler; sokaklar da bu taş kültürünü sürdürür ve dar Arnavut kaldırımı örgüsüyle yamaca oturur. Bu doku, Trilye'yi bir açık hava müzesi gibi kılan asıl unsurdur: yapı ile yol aynı malzemeden, aynı elden çıkmış gibidir.

Mahallede bu geleneği somutlayan yapılar hâlâ ayaktadır. Bir tepeye kurulu, 1909'da neoklasik üslupla okul olarak inşa edilmiş görkemli Taş Mektep; kökeni Bizans'a uzanan ve 16. yüzyılda camiye çevrilen Fatih Camii (eski Aya Stefanos Kilisesi); yörenin en tanınmış ibadethanelerinden, freskleriyle bilinen Kemerli Kilise (Panagia Pantobasilissa) bunların başında gelir. En özgün örneklerden biri de Dündar Evi'dir: eski bir Bizans bazilikasının (Aya Yani) önüne sonradan bir konut eklenerek oluşmuş, taş işçiliği ve Bizans motiflerini bugüne taşıyan, bugün hâlâ konut olarak kullanılan melez bir yapıdır. Kıyıdan içeri, zeytinlik vadisine doğru ise Pelekete gibi manastır kalıntıları dağılır.

Trilye evinin planı, doğrudan buranın ılıman Marmara iklimine ve zeytine dayalı yaşam düzenine cevap verir. Genellikle iki-üç katlı bu evlerde zemin kat, ailenin zeytinini ve mahsulünü sakladığı serin bir mahzen-kiler olarak çözülür; üstteki alçak tavanlı ara kat geçiş mekânı, en üstteki yüksek tavanlı kat ise asıl yaşama katıdır. Bu üst katlar, ahşap cumba ve çıkmalarla sokağa taşarak hem iç mekânı genişletir hem de deniz ile zeytinlik manzarasına yönelir; kalın taş duvar yazın serinliği, ahşap üst kat kışın ferahlığı sağlayacak biçimde iş bölümü yapar.

Bugünün konutu açısından Trilye'nin bu taş-ahşap bileşimi, sağlıklı ve sürdürülebilir bir örnek sunar. Kesme taşın yüksek ısı kütlesi ile ahşabın nefes alabilen, nem dengeleyen yapısı, mekanik iklimlendirmeye asgari düzeyde bağlı, gündüz-gece sıcaklık salınımını yumuşatan bir iç ortam üretir. Zeytinlik vadisinden ve yakın çevreden gelen taş ve ahşabın kullanılması taşıma yükünü ve yapının karbon izini düşürürken, sıva ve dolgudaki doğal malzemeler iç hava kalitesini de destekler; Trilye'nin asırlık evlerinin bugüne kalması, bu yöntemin dayanıklılığının kendi başına bir kanıtıdır.

Öte yandan bu mirasın bir kısmı kırılgandır. Trilye, mübadele sonrası Girit'ten gelen ailelerin yerleştiği, sit alanı olarak koruma altındaki bir yerleşim olmakla birlikte, taş ve ahşap eski evlerin bir bölümü bakımsızlık nedeniyle yıpranmış durumdadır. Buna karşın son yıllarda restore edilerek butik konut, pansiyon ya da kültür mekânına dönüşen örnekler, doğru ele alındığında bu dokunun bugüne uyarlanabilir olduğunu gösterir.

Bu nedenle Trilye'de bir eski konağı aslına uygun restore etmek ya da aynı taş-ahşap diliyle yeni bir müstakil ev yaptırmak, sit koşullarını bilen ve yöresel malzemeyle çalışabilen deneyimli usta, restoratör mimar ve müteahhit gerektirir.

Hayalinizdeki ev için evinizi anlatın. Bölgede ahşabı, taşı ve geleneksel işçiliği bilen bir usta ya da zanaatçıysanız aramıza katılın.