Diyarbakır'da Türk Evi Yaptırmak

Diyarbakır'da ahşap, taş ve doğal malzemelerle geleneksel bir Türk evi yaptırmak mı istiyorsunuz? Hayalinizdeki evi anlatın — ücretsizdir ve sizi hiçbir şeye bağlamaz. Diyarbakır ve çevresinde bu işi yapan bir mimar, usta ya da zanaatçıysanız, siz de aramıza katılın.

Diyarbakır'ın yapı geleneği, kentin hemen batısındaki sönmüş yanardağ Karacadağ'dan gelen volkanik bazaltın, yani halkın "kara taş" dediği malzemenin üzerine kuruludur. Yığma taş tekniğiyle örülen evlerde bazaltın iki cinsi ayrı ayrı değerlendirilir: sık dokulu, sert "erkek" bazalt duvarlarda ve sütunlarda, yumuşak ve gözenekli "dişi" bazalt ise avlu döşemelerinde ve süslemelerde kullanılır. Cephenin kasvetli kara rengini kırmak için ustalar bir sıra siyah bazaltı bir sıra beyaz kalker taşıyla almaşık örer; taş sıralarının arasına çekilen "cas" denen ince beyaz sıva bezemeler ise duvara Diyarbakır'a özgü o çizgili, dokuma gibi görünümü verir.

Bu geleneğin en somut adresi, surların içine sıkışmış tarihi Suriçi'dir. Şair Cahit Sıtkı Tarancı'nın doğduğu, 18. yüzyıldan kalma ve tümüyle bazalttan örülü, avlusunu dört yönden kanatların sardığı ev bugün müze olarak ayakta; aynı surların içinde Ziya Gökalp'in doğduğu ev de müze olarak korunur ve bu sivil mimarinin en tanınmış örneklerindendir. Halk arasında "konak" denen büyük evlerin en bilineni Cemil Paşa Konağı, oymalı bazalt cephesi ve geniş avlusuyla kentin taş işçiliğinin ulaştığı ustalık düzeyini gösterir.

Plan kurgusu doğrudan Diyarbakır'ın kavurucu yaz sıcağına ve sert kışına verilmiş bir yanıttır: eyvansız ve avlusuz ev neredeyse yoktur. Yaşam mekânları ortadaki avluya açılır; üç tarafı kapalı, üstü örtülü yarı açık eyvan çoğunlukla evin güney kanadına yerleştirilir ve kuzeye bakar, böylece yazın en sıcak saatlerinde serin bir oturma ve yemek alanı olur. Kalın bazalt duvarlar gündüz ısıyı içeri almaz; dişi bazaltla döşenmiş avlu taşları su serpildiğinde gözeneklerinde biriken suyu buharlaştırarak zemini serinletir. Aile, mevsime göre serin bodrum (serdap) ile açık dam arasında yer değiştirerek yaşar.

Bu mekân aklı bugünün konutuna doğrudan taşınabilir. Almaşık siyah-beyaz taş dizisi, bir yapının tamamını masraflı biçimde yığma taşla örmeden, Karacadağ bazaltı ve beyaz kalkerden ince kaplama şeritlerle çağdaş bir cephede sürdürülebilir; böylece Diyarbakır'a ait o çizgili kimlik korunur. İç avlu ve kuzeye bakan eyvan, bir iç bahçe ya da gölgeli yarı açık teras olarak yeniden yorumlanabilir; dişi bazaltın buharlaşmayla serinleten döşemesi, avlu ya da teras zemininde doğal bir soğutma yüzeyi olarak yeniden kurulabilir. Serin bodrum mantığı ise bugün yarı gömük bir alt kat veya kiler olarak modern konuta uyarlanır.

Yerel malzemenin sağlık ve sürdürülebilirlik açısından getirileri abartıya kaçmadan da nettir. Bazaltın yüksek termal kütlesi gündüz ısıyı depolayıp gece salarak iç mekân sıcaklığını dengeler; bu, Diyarbakır ikliminde mekanik soğutma yükünü düşüren pasif bir avantajdır. Taş su emmeye, dona ve aşınmaya dayanıklı olduğundan yapı ömrü uzar, bakım ve yenileme ihtiyacı azalır. Malzemenin kentin dibindeki Karacadağ'dan gelmesi taşıma mesafesini ve dolayısıyla karbon yükünü asgariye indirir; beyaz kalkerle çekilen kireç harçlı derzler ise duvarın nem alıp vermesine, yani nefes almasına izin verir.

Bugün Diyarbakır'da Suriçi konaklarının restorasyonu sürüyor ve bazaltı doğru işleyecek, almaşık taş örgüsünü ve cas bezemesini bilen usta arayışı geleneksel yeni yapımda da giderek artıyor. Bu işler, ancak bu bilgiyi taşıyan mimar, restoratör ve taş ustalarının elinde geleneğe sadık kalır.

Hayalinizdeki ev için evinizi anlatın. Diyarbakır'da ahşabı, taşı ve geleneksel işçiliği bilen bir usta ya da zanaatçıysanız aramıza katılın.