Sur Taş Evleri

Diyarbakır'ın tarihi çekirdeğini oluşturan Sur ilçesinde -eski adıyla Suriçi'nde- yapı geleneğinin belkemiği, yakındaki Karacadağ volkanının püskürttüğü lavlardan doğan bazalt, yani yörenin "kara taş"ıdır. Suriçi ustaları bu taşı iki cinse ayırır: gözeneksiz, sert ve dayanıklı olan "erkek taş" duvarlarda, sütunlarda, söve, eşik ve havuz kenarı profillerinde taşıyıcı olarak kullanılırken; daha yumuşak, işlenmesi kolay gözenekli "dişi taş" avlu ile eyvan döşemelerinde ve taşıyıcı olmayan ara duvarlarda değerlendirilir. Bu ayrım Sur konağını salt bir taş yığması olmaktan çıkarır; her taşın gözenekliliğine göre yerini bulduğu, elle yontulmuş bir doku ortaya koyar.

Bu geleneğin en somut örnekleri, Sur surlarının içindeki dar sokaklarda hâlâ ayakta duran konaklardır. Kent Müzesi'ne dönüştürülen Cemil Paşa Konağı, dışa kapalı avlusu, sivri kemerli ve havuzlu eyvanıyla Suriçi konut mimarisinin adeta ders kitabı gibidir. Şair Cahit Sıtkı Tarancı'nın doğduğu ev ile Ziya Gökalp Müzesi de aynı avlulu-eyvanlı geleneği sürdürür; bu yapılarda siyah bazalt gövdeye beyaz kalkerin katıldığı iki renkli taş işçiliği, cephelere Suriçi'ne özgü bir ritim kazandırır. Hasırlı, Fatihpaşa ve Cami Nebi gibi mahallelerin taş sokakları ile Gazi Caddesi, bu dokunun günlük hayatla iç içe geçtiği damarlardır.

Sur'un mimarisi, ilçenin sert karasal iklimine verilmiş bir cevaptır: kavurucu, kuru yazlar ve soğuk kışlar, evi sokağa kapatıp içeride bir avlu dünyası kurmayı zorunlu kılmıştır. Yüksek taş duvarlarla çevrili avlunun ortasındaki havuz yaz sıcağını kırar, çevresine dizilen odalar ise güneşe göre ayrılır; avlunun bir yönündeki serin kanat yazlık, karşısındaki güneş alan kanat kışlık olarak kullanılır. Sivri kemerli eyvan yazın gölgeli bir oturma köşkü işlevi görürken, kalın bazalt duvarlar gündüzün ısısını depolayıp geceye taşıyarak avluyu doğal bir konfor odası hâline getirir.

Bugünün müstakil evi için Sur'un bu birikiminden çıkarılacak ders açıktır: kalın bazalt duvarın yüksek ısıl kütlesi, klimaya asılı kalmadan gündüz-gece sıcaklık farkını yumuşatır ve yazın serin, kışın sıcak kalan bir iç ortam sağlar. Avlu-havuz-eyvan üçlüsü, çağdaş bir konutta gölgeli iç bahçe, gün ışığını süzen serin geçiş mekânları ve doğal havalandırma olarak yeniden yorumlanabilir. Doğal, katkısız bir taş olan bazalt nefes alan, nemi dengeleyen ve ömrü nesillere yayılan sağlıklı bir kabuk sunarak sürdürülebilir yapımın da özünü oluşturur.

Bu değerin ustalığı, Suriçi'nin taşçı ve oymacı geleneğinde yaşar. Siyah bazaltın üzerine beyaz kalkerle işlenen bordürler, kapı söveleri ve sütun başlıkları, taşın hem yapıcı hem süsleyici olarak kullanıldığı iki renkli bir dilin ürünüdür; bu ince işçilik, sıradan bir duvarı bir cephe sanatına dönüştürür. Sur'da niteliği belirleyen, malzemenin kendisi kadar onu tanıyan elin becerisidir.

2000'li yıllardan bu yana Suriçi'nde tescilli konakların restorasyonu sürüyor. Tarihi bir Sur evini aslına uygun yenilemek de, bu yöresel dili çağdaş bir müstakil evde yaşatmak da bazaltı doğru cinsiyle seçip geleneksel derzle ören, kalker süslemeyi onarabilen bir ustalık ister.

Hayalinizdeki ev için evinizi anlatın. Bölgede ahşabı, taşı ve geleneksel işçiliği bilen bir usta ya da zanaatçıysanız aramıza katılın.